เมื่อมองดูเก้าอี้จากเดนมาร์ก สวีเดน หรือฟินแลนด์ เรามักพบความคล้ายคลึงบางอย่างอย่างต่อเนื่อง เส้นสายเรียบ โครงสร้างเบา ใช้ไม้ธรรมชาติ และแทบไม่มีรายละเอียดตกแต่งเกินจำเป็น แม้จะออกแบบต่างยุค ต่างนักออกแบบ หรือมาจากคนละประเทศ แต่กลับให้ความรู้สึกเหมือนอยู่ในภาษาการออกแบบเดียวกัน ความคล้ายคลึงนี้ไม่ได้เกิดจากกระแสนิยม หากเป็นผลลัพธ์ของการเปลี่ยนแปลงทางความคิดด้านการออกแบบในยุโรปเหนือช่วงต้นศตวรรษที่ 20
ก่อนหน้านั้น เฟอร์นิเจอร์ยุโรปจำนวนมากอยู่ภายใต้แนวคิดที่เรียกว่า Historicism หรือ “ประวัติศาสตร์นิยม” ซึ่งหมายถึงการนำรูปแบบจากอดีตกลับมาใช้ซ้ำ ไม่ว่าจะเป็นลวดลายแบบพระราชวังฝรั่งเศส งานแกะสลักสไตล์บาโรก หรือรูปทรงคลาสสิกแบบกรีก–โรมัน เฟอร์นิเจอร์จึงมักถูกออกแบบเพื่อสะท้อนฐานะและรสนิยมของเจ้าของ มากกว่าการตอบสนองต่อชีวิตประจำวันของผู้ใช้งานจริง
จากเก้าอี้สไตล์ Louis XVI ในศตวรรษที่ 18 ซึ่งเน้นการตกแต่งและการแสดงสถานะทางสังคม สู่ Safari Chair ของ Kaare Klint (1933) ที่ลดทอนรายละเอียดเพื่อเน้นโครงสร้าง การใช้งาน และความเข้าใจสรีระมนุษย์ — จุดเปลี่ยนสำคัญสู่แนวคิด Danish Modern
Image (left): Armchair (fauteuil), Louis XVI period, ca. 1780. The Metropolitan Museum of Art, New York. Open Access (Public Domain).
Image (right): Kaare Klint, Safari Chair, 1933. Wikimedia Commons, Public Domain.
ต้นศตวรรษที่ 20 นักออกแบบรุ่นใหม่ในยุโรปเริ่มตั้งคำถามกับแนวคิดนี้ พร้อมกับการเกิดขึ้นของ Modernism ซึ่งเป็นขบวนการทางศิลปะและสถาปัตยกรรมที่พยายามสร้างภาษาการออกแบบใหม่สำหรับโลกสมัยอุตสาหกรรม Modernism เสนอว่ารูปทรงไม่ควรถูกกำหนดโดยการตกแต่งจากอดีต แต่ควรเกิดจากหน้าที่การใช้งาน วัสดุ และวิถีชีวิตร่วมสมัย แนวคิดที่มักถูกสรุปด้วยประโยค “form follows function” หรือรูปทรงควรเกิดจากหน้าที่ใช้งาน
Stockholm Exhibition 1930, Stockholm.
นิทรรศการซึ่งทำให้แนวคิด Functionalism ถูกนำเสนอแก่สาธารณชนในวงกว้าง ผ่านสถาปัตยกรรมสีขาว โปร่ง เบา และการออกแบบที่เน้นชีวิตสมัยใหม่มากกว่าการตกแต่งImage: Stockholmsutställningen 1930, Hall 9. Public Domain (Wikimedia Commons).
ในภูมิภาคสแกนดิเนเวีย แนวคิด Modernism พัฒนาไปในทิศทางที่มีลักษณะเฉพาะ คือการนำความคิดสมัยใหม่มาผสานกับชีวิตประจำวันของคนทั่วไป เหตุการณ์สำคัญที่มักถูกกล่าวถึงคือ Stockholm Exhibition ปี 1930 งานนิทรรศการขนาดใหญ่ในสวีเดนที่นำเสนอแนวคิด Functionalism ต่อสาธารณะ Functionalism คือแนวทางการออกแบบที่เริ่มต้นจากการใช้งานจริงก่อนความสวยงาม บ้านทดลอง เฟอร์นิเจอร์ และสถาปัตยกรรมที่จัดแสดงในงานนี้ถูกออกแบบให้เรียบง่าย ราคาจับต้องได้ และเหมาะกับชีวิตสมัยใหม่ ทำให้แนวคิดการออกแบบแบบใหม่ไม่ได้อยู่แค่ในวงสถาปนิก แต่เริ่มเข้าสู่ชีวิตประจำวันของประชาชนในวงกว้าง
นักออกแบบและอาจารย์แห่ง Royal Danish Academy ผู้วางรากฐานการออกแบบเฟอร์นิเจอร์สมัยใหม่ของเดนมาร์ก ผ่านการศึกษาสัดส่วนมนุษย์ โครงสร้าง และการใช้งานจริง แทนการสร้างรูปแบบจากการตกแต่ง ผลงานของ Klint กลายเป็นพื้นฐานสำคัญของ Danish Modern และมีอิทธิพลต่อแนวคิดการออกแบบของ FDB Møbler ในเวลาต่อมา
Image (left): Kaare Klint portrait, Public Domain (Wikimedia Commons).
Image (right): Sofaer, borde og stole, Europeana Collections.
ในเดนมาร์ก การพัฒนานี้เชื่อมโยงกับงานของ Kaare Klint แห่ง Royal Danish Academy of Fine Arts Klint เสนอว่านักออกแบบควรเริ่มจากการศึกษาร่างกายมนุษย์ วิธีนั่ง วิธีใช้ และโครงสร้างเฟอร์นิเจอร์ดั้งเดิม ก่อนสร้างรูปแบบใหม่ วิธีคิดของเขาไม่ได้มุ่งสร้างสไตล์ แต่สร้างระบบความเข้าใจเกี่ยวกับเฟอร์นิเจอร์ ซึ่งทำให้การออกแบบเปลี่ยนจากการสร้างรูปแบบใหม่ ไปสู่การค้นหารูปทรงที่เหมาะสมที่สุดกับการใช้งานจริงของมนุษย์ ซึ่งต่อมากลายเป็นพื้นฐานของสิ่งที่เรียกว่า Danish Modern
Børge Mogensen (1914–1972) และเก้าอี้สำหรับ FDB Møbler
ในฐานะหัวหน้าฝ่ายออกแบบของ FDB Møbler ตั้งแต่ปี 1942 Mogensen นำแนวคิด Danish Modern จากสถาบันการศึกษาเข้าสู่ชีวิตประจำวัน ผ่านเฟอร์นิเจอร์ที่เรียบง่าย แข็งแรง และออกแบบเพื่อบ้านของคนทั่วไป มากกว่าการเป็นวัตถุแสดงสถานะImage (left): Chair, designed by Børge Mogensen for FDB Møbler. Wikimedia Commons (Public Domain).
Image (right): Børge Mogensen portrait. FDB Møbler.
หนึ่งในศิษย์สำคัญของ Klint คือ Børge Mogensen ซึ่งในปี 1942 ได้เข้ารับตำแหน่งหัวหน้าฝ่ายออกแบบของ FDB Møbler ชื่อ FDB ย่อมาจาก Fællesforeningen for Danmarks Brugsforeninger หรือสหพันธ์สหกรณ์ผู้บริโภคเดนมาร์ก องค์กรนี้ไม่ได้ก่อตั้งขึ้นเพื่อผลิตเฟอร์นิเจอร์หรู แต่มีเป้าหมายสร้างของใช้คุณภาพดีในราคาที่ประชาชนทั่วไปเข้าถึงได้ สอดคล้องกับแนวคิดสังคมประชาธิปไตยของเดนมาร์กยุคหลังสงคราม
Børge Mogensen, J18 Chair for FDB Møbler (1945)
เก้าอี้ J18 เป็นตัวอย่างของแนวคิด Danish Modern ที่พัฒนาจากการศึกษาสัดส่วนมนุษย์ โครงสร้าง และงานช่างพื้นบ้าน สู่เฟอร์นิเจอร์ที่เรียบง่าย แข็งแรง และออกแบบเพื่อการใช้งานในชีวิตประจำวันจริง สะท้อนอุดมการณ์ของ FDB Møbler ที่ต้องการให้การออกแบบคุณภาพดีเข้าถึงผู้คนในวงกว้างImage: J18 Chair, FDB Møbler.
Mogensen มองว่าเฟอร์นิเจอร์ควรเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน ไม่ใช่วัตถุแสดงสถานะ เขาให้ความสำคัญกับความสบาย ความทนทาน และการใช้งานระยะยาว เก้าอี้อย่าง J39 ซึ่งผลิตครั้งแรกในทศวรรษ 1940 แสดงให้เห็นการผสมผสานระหว่างงานช่างไม้แบบดั้งเดนมาร์กกับหลัก Functionalism ที่ลดทอนรายละเอียดจนเหลือเฉพาะโครงสร้างที่จำเป็น แนวคิดนี้ไม่ได้พยายามสร้างความโดดเด่น แต่พยายามสร้างเฟอร์นิเจอร์มาตรฐานสำหรับบ้านสมัยใหม่
C35 Dining Table & J46 Chair — FDB Møbler
โต๊ะ C35 (1957) และเก้าอี้ J46 (1956) ออกแบบโดย Poul M. Volther สะท้อนแนวคิด Danish Modern ที่ให้ความสำคัญกับความเรียบง่าย น้ำหนักเบา และการใช้งานจริง เฟอร์นิเจอร์เหล่านี้ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อเป็นวัตถุพิเศษ หากเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันในบ้านสมัยใหม่Image: FDB Møbler.
แนวคิดเดียวกันไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในเดนมาร์ก หากปรากฏขึ้นทั่วภูมิภาคสแกนดิเนเวียในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน นักออกแบบจากเดนมาร์ก ฟินแลนด์ และสวีเดนต่างตั้งคำถามร่วมกันว่าเฟอร์นิเจอร์ควรตอบสนองชีวิตประจำวันอย่างไร มากกว่าการสร้างรูปแบบใหม่เพื่อความแตกต่าง นักประวัติศาสตร์การออกแบบจึงมักมองว่า Scandinavian Design ไม่ใช่ผลงานของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง แต่เป็นวัฒนธรรมการออกแบบที่เติบโตขึ้นพร้อมกับสังคมประชาธิปไตย การผลิตอุตสาหกรรม และความเชื่อว่าการออกแบบที่ดีควรเข้าถึงผู้คนจำนวนมาก
Scandinavian living environment — FDB Møbler
พื้นที่อยู่อาศัยร่วมสมัยที่ประกอบด้วย L42 Firhøj sofa ออกแบบโดย Unit10, J82 armchair และ J163 bench ออกแบบโดย Jørgen Bækmark สะท้อนแนวคิดการออกแบบสแกนดิเนเวียที่มุ่งสร้างสภาพแวดล้อมสำหรับการใช้ชีวิตจริง มากกว่าการสร้างวัตถุโดดเด่นเพียงชิ้นเดียวImage: FDB Møbler inspiration.
เมื่อมองในบริบทนี้ ความคล้ายคลึงของเก้าอี้สแกนดิเนเวียจึงไม่ใช่การเลียนแบบ หากเป็นผลลัพธ์ของวิธีคิดร่วมกันเกี่ยวกับมนุษย์ บ้าน และชีวิตประจำวัน รูปทรงที่เรียบง่ายไม่ได้เกิดจากความพยายามทำให้ดูมินิมัล แต่เกิดจากการตัดสิ่งที่ไม่จำเป็นออกไปจนเหลือเพียงสิ่งที่ใช้งานได้ดีที่สุด และอาจเป็นเหตุผลที่เก้าอี้เหล่านี้ยังคงดูร่วมสมัยอยู่เสมอ แม้เวลาจะผ่านไปเกือบหนึ่งศตวรรษแล้วก็ตาม
